تز 5/d (107)

امروزه زندگي در کلان شهرها و شهر هاي بزرگ، قاعده و قانون خاص خود را مي طلبد ، دغدغه دائمي در ترافيک ماندن و دير

تهران بزرگترين کلانشهر ايران است که حدود يک پنجم جمعيت کشور را دربر گرفته است.

روند شکل گيري تهران

کلان شهر تهران پديده اي است که مسير تحول دگرگوني آن قابل تامل است. دهکده ييلاقي تهران که از دويست سال پيش به عنوان پايتخت ايران انتخاب شد، اينک همراه با محموعه اي از مراکز جمعيتي اطراف خود، حرف اول را در ابعاد اقتصادي ، اداري و خدماتي در کشور مي زند.

يکي از طرحهاي مهمي که در سال هاي اخير در مرکز مطالعات و تحقيقات شهر سازي و معماري ايران انجام گرفته و به تصويب مراجع عالي از جمله هيات دولت رسيده، طرح مجموعه شهري تهران و شهر هاي اطراف آن است که کل استان کنوني تهران را در بر ميگيرد و مسائل مربوط به جمعيت، اسکان و اشتغال و 85 درصد مسائل کالبدي منطقه را در هماهنگي با هم مورد مطالعه قرار داده و راهکار هاي مناسب مديريتي و اسکان و استقرار جمعيت و فعاليت را به دست مي دهد.

اين طرح در اوايل سال 1382 فرايند طولاني تصويب نهايي خود را پشت سر گذاشته است.

ويژگيهاي مشترک کلان شهر ها

در کلانشهر ها بر اثر فشار مداوم جمعيت اطراف که با کمبود انواع خدمات و امکانات اشتغال روبه رو هستند، کيفيت محيط فيزيکي و اجتماعي شهر، به تدريج رو به کاهش مي نهد؛ همچنين عدم استفاده بهينه از زمين و منابع مجموعه شهري به سبب حرکت و استقرار پراکنده و خود به خودي جمعيت و فعاليت در سطح منطقه و افزايش هزينه خدمت رساني و ايجاد تاسيسات و فراهم آوردن تجهيزات ضروري شهري در مراکز پراکنده مجموعه ، مسئله اي رايج است. در شهر هاي بزرگ، کاهش کارايي و ظرفيت راه هاي ارتباطي منطقه و افزايش نگران کننده زمان و هزينه حمل و نقل و جابجايي روزمره، همواره مشهود است: ضمن اينکه آلودگي زيست محيطي آب ، خاک و هوا نيز همواره گسترش مي يابد. تشديد جدانشيني گروه هاي کم درآمد و تمرکز فقر در حاشيه کلان شهر و تنزل سيماي اجتماعي و فرهنگي منطقه و در نتيجه پيامد هاي منفي سياسي، اجتماعي و فرهنگي از ويژگيهاي بارز و شاخص کلان شهر هاست، نزول کيفيت مسکن و محيط شهري در مراکز جمعيتي پيرامون و کمبود شديد خدمات و تاسيسات شهري از ديگر مسائل مجموعه هاي شهري موسوم به کلان شهر هاست. در اين شهر هاي بزرگ، به دليل فقدان تنوع و پويايي اقتصادي و اجتماعي در مراکز جمعيتي و اتلاف منابع و نيروهاي مولد، کارايي و بهره وري اقتصادي معمولا رو به کاهش است.

همچنين مشکلات زيست محيطي مانند انواع آلودگيهاي هوا، آب، خاک، صدا و مسائل ناشي از دفع زباله و آب هاي سطحي و فاضلاب از ديگر معضلات امروز تهران است. در اين شهر اگر هر نفر حدود 900 گرم زباله توليد کند، به طور کلي هر روز بيش از 6 هزار تن زباله توليد مي شود. يکي از مهمترين تنگناهاي ناشي از تمرکز بيش از حد جمعيت و فعاليت در تهران، پيامد هايي است که در صورت بروز بلاياي طبيعي رخ خواهد نمود ؛ پيامد هايي که معمولا ناشي از تمرکز سيستم هاي مديريتي کلان، تمرکز مراکز توليدي ، اقتصادي و تجاري، وجود پايانه هاي اصليب و مراکز خدمات رساني عمده کشور است و مي تواند خسارتهاي جبران ناپذير در بر داشته باشد.

پيشينه تهران

جمعيت تهران در حدود 200 سال پيش، يعني اوائل دوره قاجار که تهران پايتخت شد، کمتر از 15 هزار نفر بود؛ تا اينکه در اواخر دوره قاجار در سال 1300شمار جمعيت شهر به بيش از 200 هزار نفر رسيد و در پايان دوره پهلوي اول در سال 1320 هجري شمسي به بيش از 500هزار نفر افزايش يافت. در اين دوره جمعيت تهران بيش از 13 برابر شده بود . اما رشد و توسعه آن حول محور قديم و مرکز تاريخي آن شکل مي گرفت. در پي تحولات بعد از جنگ جهاني دوم و ايفاي نقش بين المللي و منطقه اي تهران، جمعيت شهر در سال 1335 به 75 ميليون نفر و در سال 45 به 7/2 ميليون نفر افزايش يافت. از اين دوره به بعد به دلائل مختلف، از جمله خروج منابع مزاحم، کنترل شهر بر اساس طرح جامع، افزايش قيمت زمين در محدوده شهر و مناطق سکونتگاهي اطراف آن ، جمعيت تهران به شدت افزايش يافت و کانونهاي جمعيت بيشتر در اطراف مسير هاي اصلي ارتباطي منتهي به تهران شکل گرفت.

چنين بود که به تدريج منطقه کلان شهري تهران پديد آمد.

سرشماري هاي رسمي کشور نشان مي دهد که در مدت سه دهه، جمعيت محدوده قانوني شهر تهران 5/2 برابر شده و از 5/2 ميليون به 2/7 ميليون نفر رسيده است؛ اما جمعيت ديگر مناطق استان تهران 9/4 برابر شده و از حدود 730 هزار نفر به 6/3 ميليون نفر افزايش يافته است. سهم شهر تهران از مجموعه استان تهران از 79 درصد در سال 45به 65 درصد در سال 75 کاهش يافته است.

اواخر دوره قاجار که به همراه تبريز پذيراي صنايع نوين شد و حتي در تمام دوران حکومت رضا شاه که عرصه استقرار و تمرکز نهادهاي جديد حکومتي و اجتماعي ، يعني سازمانهاي جديد اداري، نظامي، آموزش و غيره شد، يعني تا حدود 60 سال پيش، هنوز به لحاظ سطح رشد و توسعه اختلاف چنداني با بقيه مراکز توسعه کشور، از جمله آذربايجان شرقي، گيران، مازندران و اصفهان نداشت؛ اما از نيمه دوم دهه 20 به بعد آهنگ رشد و توسعه اين شهر به دليل تمرکز سرمايه گذاري هاي دولتي و متعاقب آن بخش خصوصي، سرعتي بي سابقه يافت و در مدتي کوتاه از ساير مناطق کشور پيش افتاد و به مرکز اصلي و قطب بلامنازع اقتصادي کشور تبديل شد؛ به گونه اي که جمعيت آن در سالهاي 1320 – 1335 تقريبا 3 برابر شد.

گسترش حاشيه نشيني

گسترش حاشيه نشيني و اسکان غير رسمي و شکل گيري کانونهاي جمعيتي خودرو، رشد بي قاعده شهر ها و آبادي ها و استقرار بي رويه مراکز فعاليت در اطراف شهر تهران، از يک سو به دليل از ميان بردن اراضي کشاورزي و چشم انداز هاي زيباي طبيعي، آلوده ساختن محيط زيست و ايجاد اختلال در نظام حمل و نقل و رفت و آمد، منشا خسارت ها و صدمه هاي متعددي در مجموعه بوده است. از سوي ديگر تمرکز فقر در حاشيه ها، مشکلات اقتصادي و اجتماعي و فقدان يا کمبود شديد بعضي خدمات و تسهيلات و تجهيزات شهري موجب بروز نارضايتي در ميان ساکنان مجموعه که بيشتر از مهاجران و گروه هاي محروم جامعه هستند، مي شود.

محدوده رسمي و قانوني تهران و ديگر شهر هاي منطقه نيز از عوارض اين مشکلات مصون نبوده و فشار هاي ناشي از وجود نارسايي ها و کمبود ها در حاشيه ها سبب کاهش کيفيت زندگي در آنها شده است.

سرعت رشد و توسعه نامشخص بودن عرصه آن، پراکندگي مراکز استقرار جمعيت و فعاليت و نارسايي قوانين و تعدد سازمان و نهاد هاي ذيربط نيز اعمال مديريت را در تهران مشکل و تامين خدمات و تسهيلات و تجهيزات ضروري شهري را از نظر اقتصادي گران و پرهزينه ساخته است.

تهران شهر بي رمز

پايتخت با غول حاشيه نشيني

دست و پنجه نرم مي کند

رشد بي رويه و ناهنگار شهر به گونه اي است که حتي ساکنان بومي ، همه مناطق شهر را به درستي نمي شناسند. سياست ها و مديريت هاي نادرست باعث گشته که تمام سازمان ها، نهاد ها، امکانات و تجهيزات در پايتخت جمع شود و به همين دليل مردم ترجيح مي دهند که در تهران زندگي کنند. گاه اين فکر به ذهن مردم مي رسد که وسعت و خاک با ارزش کشور براي مسئولان چندان اهميتي ندارد و ايران کم کم تبديل به کشور تهران مي شود.

نامشخص بودن مرز هاي پايتخت ، باعث گشته که غول حاشيه نشيني بزرگ و بزرگتر شود و عواقب جبران ناپذيري از جمله فقر ، بيکاري ، مفاسد اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و حتي سياسي را به دنبال دارد. از سوي ديگر شهر تهران نمي تواند پاسخگوي نياز هاي جمعيتي چند ميليون نفر باشد. حاشيه نشيني بحران معضلات حل ناشدني مانند ترافيک، آلودگي هوا و آبهاف بيابان زدايي و بافت هاي فرسوده را نيز تشديد مي کند.

تراکم جمعيت تهران باعث گشته شهر وندان براي زندگي با مشکلات زيادي دست و پنجه نرم کنند و تنها به خاطر دستيابي به امکانات ابتدايي زندگي که حق مسلمشان است مجبورند هزينه هاي گراني را صرف کنند.

پايتخت دود گرفته و فرسوده ما نياز به مرزي حقيقي دارد تا ديگر رشد نکند و به شهر هاي مجاور متصل نشود شهر هاي ديگر نيز به شدت نياز به توجه دارند. مردمي که در استان هاي مختلف به خصوص در مناطق مرزي زندگي مي کنند در حقيقت نقش حاميان اين مناطق مرزي زندگي مي کنند در حقيقت نقش حاميان اين مناطق را دارند و حق آنها است که مانند مردم تهران از امکانات رفاهي برخوردار شوند. حقي که مسئولان کاملا آن را فراموش کرده اند.

در محله هاي قديمي تهران کمتر ساکنان بومي ديده مي شود و در اين مناطق اکثرا ساکنان جديد که شهرستاني هستند زندگي مي کنند . قيمت مسکن نيز آنقدر افزايش يافته که داشتن خانه اي کوچک براي جوانان آرزويي دست نيافتني محسوب مي شود. مهمترين پيامد حاشيه نشيني، ناهمگوني تهران و رواج فساد در سطح شهر است. در مناطق همجوار نيز تحت تاثير عواقب آن قرار مي گيرد. کاهش قيمت خانه هاي مناطق همجوار حاشيه نشين يکي ديگر از پيامد هاي حاشيه نشيني است.

آن دسته از ساکنيني که در همسايگي مناطق حاشيه نشين زندگي مي کنند به مرور ، تعلق نسبت به محله خود را از دست مي دهند و به مناطق ديگر کوچ مي کنند و جاي آنها افرادي که از شهرستان هاي مختلف به تهران آمده اند ساکن مي شوند. تنها راهکار مبارزه با رواج حاشيه نشيني به کارگيري طرح هاي جامع و تفضيلي ارائه شده در خصوص حاشيه نشيني توسط مناطق مختلف شهر داري تهران است. معضل حاشيه نشيني ارتباطي با مناطق خاصي از شهر ندارد و مختص مناطق شمالي يا جنوبي تهران نيست بلکه موضوع اصلي بر مي گردد به اين نکته که تهران مرزبندي درستي ندارد. حاشيه نشيني باعث افزايش ناامني و کاهش خدمات در شهر ها مي شود. طي چند سال گذشته بيشترين ميزان جرايم در حاشيه هاي شهر تهران رخ داده که اين مسئله باعث نگراني کارشناسان شده است. در اين مناطق امکانات رفاهي بسيار پايين تر از شهرستان ها است اما اکثر افرادي که در حاشيه ها زندگي مي کنند تنها به اميد کار بهتر و درآمدي بيشتري مشکلات را به جان مي خرند. آنها از شهرستان هاي مختلف به تهران که آرمان شهرشان محسوب مي شود مي آيند اما به دليل گراني مسکن مجبورند که حاشيه نشين شوند و با پايين ترين امکانات بهداشتي و رفاهي زندگي کنند. آلودگي آب و کمبود مراکز بهداشتي يکي از بزرگترين مشکل ساکنان اين مناطق است.

در حال حاضر 20 تا 30 درصد جمعيت شهري در مناطق حاشيه اي زندگي مي کنند که بيشتر آنها از نظر درآمد زير خط فقر هستند. دکتر محمد رضا راه چمني رئيس سازمان بهزيستي کشور در اين باره معتقد است: «براي حل مشکل حاشيه نشيني بايد به علت ها و عوامل آن پرداخت. وجود اشتغال کاذب، فرهنگي نامتجانس، نبود الگوي مناسب آموزش و پرورش ، بي سوادي و کم سوادي بخشي از ويژگي هاي مناطق حاشيه نشين است.

همچنين توزيع مواد مخدر، گسترش جرم و جنايت، گسترش آسيب هاي اجتماعي و شيوع بيماري و سوء تغذيه نيز در مناطق حاشيه اي بيش از ساير مناطق به چشم مي خورد.

در حالي که ميانگين تعداد معتادان کشور سه درصد است. 35 درصد يک روستاي حاشيه نشين در اطراف تهران که جمعيت چهار هزار و 200 نفري دارد معتاد هستند.

براي سر و سامان بخشيدن به وضعيت مناطق حاشيه اي بايد برنامه ريزي هاي دقيق و اساسي صورت بگيرد و آموزش مهارت ، ايجاد پايگاه هاي سلامت اجتماعي ، راه اندازي مهد هاي کودک نيز مي تواند تا حدي به رفع معضلات اين مناطق کمک کند ، هر چند که وجهه عمومي حاشيه نشين ها ، فقر است اما به تدريج کانون شبکه هاي سازماندهي شده جرم: و قاجاق مي شوند و زمينه اي فراهم شود که مافياي اقتصادي و کساني که در آمد هاي کلان دارند از همين حاشيه نشين ها استفاده کند. اين افراد در کانون شبکه هاي سازمان يافته قاچاق انسان، آدم ربايي ، آدم فروش و کودک فروشي قرار مي گيرند.

حاشيه ها بيش از ساير مناطق نياز به کنترل و نظارت مشخص دارند و بايد دستگاه هاي اجرايي دقت بيشتري به اين مناطق داشته باشند. حاشيه نشين ها از کرامت، مزايا، فرصت هاي مختلف و هر آنچه که يک شهروند بايد از آن بر خوردار باشد محروم هستند.

عامل اصلي شکل گيري حاشيه نشيني خرده فرهنگ کجرو و تمرکز فقر است نه خود فقر . حاشيه نشيني قرباني روابط نا برابر قدرت در سطح اشکال اجتماعي و برنامه ريزي غلط است، متاسفانه ما يک استراتژي مرکزي پيراموني و تمرکز اعتبار پيراموني را پياده کرده ايم و هر جايي که اين استراتژي وجود داشته باشد، حاشيه وجود مي آيد.

متاسفانه قرانيان جرم معمولا جنوب شهري ها ، حاشيه نشينان هستند چون راه فراراز قانون را بلد نيستند و علاوه بر آن و اصفان قانون از اقشار متوسط به بالاي جامعه هستند و بسياري از جرايم زير زمين و دانه درشت ها چون قدرت دارند فرار مي کنند. حل معضل حاشيه نشيني با تزريق مسکن هاي تدريجي ممکن نيست، بايد با برنامه ريزي دقيق با علت برخورد کرد نه معلول افرادي که مجبورند در حاشيه هاي پايتخت زندگي کند و در وضعيت بسيار بدر به سر مي برند. در بيشتر اين مناطق امکانات آموزشي وجود ندارد و افراد براي گذران زندگي و به دليل وجود بيکاري د شهر مجبورند به شغل هاي کاذب روي آورند و يا از طريق اعمالي که جرم محسوب مي شود گذران زندگي کند.

احساس طرد شدگي پديده اي است که امروزه در حاشيه نشيني به وجود آمده است. اين مفهوم طرد شدن از يک فضا و امکانات امروزه بيش از گذشته حس مي شود. وضعيت برخي روستا ها و شهرستان هاي کشور به حدي بد و بهراني است که ساکنان آن مناطق وقتي به حاشيه هاي تهران مي آيند با وجود مشکلات بسيار در مقايسه با گذشته خود را کامياب مي بينند و احساس مي کنند که امکان پيشروي براي آنها وجود دارد. اگر چه آنها به آرمان شهر نرسيده اند اما وضعيت بهتر از گذشته به دست مي آورند و همين مسئله باعث مي شود که مهاجرت از روستا ها و شهرستان ها به تهران روز به روز افزايش يابد. اين افراد با آنکه فرسنگ ها با يک زندگي ايده آل و يا متوسط فاصله دارند اما اعتراضي به وعيتشان نمي کنند و مسئولان نيز به آنها و زندگي شان توجهي ندارند.

بوميان و شهر وندان تهراني نيز مجبورند هزينه رشد بي رويه شهرشان را بپردازند هواي آلوده تر را به ريه ها بفرستند، زمان بيشتري را در ترافيک صرف کنند، بيشتر با بي کاري و فساد دست و پنجه نرم کنند و امنيت شهر هر لحظه کمرنگ تر شود. حتي اکثر دختران فراري و زنان روسبي هم به پايتخت مي آيند و اين امر باعث افزايش فساد و تزلزل ها خانواده مي شود تهران تبديل به شهري شده که آغوشش بر روي هر بخت برگشته اي باز است، شهري که ديگر توان تحمل و رفع نياز هاي مردم را ندارد. شهري که اگر برنامه ريزي هاي دقيق و مديريت مناسب وجود نداشته باشد ؟؟؟؟ گسيخته مي تازد و رشد مي کند و سرانجام ن

تز 5/d (107)...